Gỡ 'điểm nghẽn' giải ngân, khơi thông nguồn lực hiện thực hóa Nghị quyết 57-NQ/TW

Sau những chuyển động về hoàn thiện thể chế, phát triển công nghệ chiến lược và đổi mới sáng tạo, yêu cầu đặt ra trong triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW là nhanh chóng đưa nguồn lực vào thực tiễn. Trong đó, thúc đẩy giải ngân, tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính đang trở thành nhiệm vụ trọng tâm.

Phiên họp chuyên đề về thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo - Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Chiều 23/6, Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 tổ chức Phiên họp chuyên đề về thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Tại phiên họp, báo cáo về tình hình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình thực hiện vẫn bộc lộ 6 nhóm hạn chế, bất cập cần tập trung xử lý để khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển.

Cần chuyển từ “đăng ký mục tiêu” sang phát triển sản phẩm phù hợp

Một trong những vấn đề được chỉ ra là vai trò dẫn dắt của các bộ, ngành trong một số lĩnh vực vẫn chưa đủ cụ thể để hỗ trợ địa phương lựa chọn hướng phát triển phù hợp với lợi thế riêng.

Nhiều bộ, ngành đã xác định các lĩnh vực công nghệ mới như robot, UAV, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ gen, y học cá thể… nhưng việc kết nối với từng địa phương để xác định nơi nào nên làm chủ công nghệ, nơi nào nên ứng dụng, nơi nào tham gia vào chuỗi giá trị vẫn còn hạn chế.

Thực tế này dẫn đến tình trạng một số địa phương đặt mục tiêu phát triển những công nghệ chiến lược vượt quá điều kiện thực tế về nhân lực, hạ tầng và hệ sinh thái doanh nghiệp.

Một số địa phương có nền tảng kinh tế nông nghiệp, công nghiệp hỗ trợ hoặc dịch vụ còn hạn chế nhưng lại đăng ký nghiên cứu những lĩnh vực công nghệ lõi như chip bán dẫn, mô hình ngôn ngữ lớn, blockchain, công nghệ lượng tử, hàng không vũ trụ.

Theo đánh giá của Bộ Công an - Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo, điều quan trọng không phải địa phương nào cũng phải làm chủ mọi công nghệ chiến lược, mà cần xác định đúng vai trò của mình trong chuỗi giá trị: làm chủ, ứng dụng, tích hợp hay nhận chuyển giao công nghệ.

Khoảng cách giữa khát vọng công nghệ cao và năng lực thực thi

Một hạn chế khác là nhiều địa phương triển khai còn chậm, dàn trải, chưa chuyển được định hướng phát triển thành dự án và sản phẩm cụ thể.

Một số đề xuất thể hiện khát vọng lớn như xây dựng trung tâm siêu máy tính, trung tâm AI, trung tâm công nghệ sinh học, phòng thí nghiệm bán dẫn… nhưng chưa đi kèm đầy đủ điều kiện về nguồn lực tài chính, nhân lực, hạ tầng và doanh nghiệp dẫn dắt.

Điều này cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu phát triển công nghệ cao với năng lực hấp thụ công nghệ ở từng địa phương vẫn còn lớn.

Bài toán đặt ra hiện nay là phải chuyển từ tư duy “có công nghệ nào thì phát triển công nghệ đó” sang lựa chọn công nghệ dựa trên nhu cầu thị trường, lợi thế địa phương và khả năng hình thành chuỗi giá trị.

Một điểm nghẽn quan trọng khác là liên kết giữa Nhà nước - viện, trường - doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả.

Nhiều nhiệm vụ khoa học công nghệ vẫn thiếu sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ đầu, từ khâu xác định bài toán, thiết kế sản phẩm, thử nghiệm đến thương mại hóa. Hệ quả là không ít kết quả nghiên cứu có nguy cơ dừng lại ở phòng thí nghiệm hoặc báo cáo nghiệm thu.

Thực tiễn cho thấy, để một công nghệ trở thành sản phẩm cần có doanh nghiệp dẫn dắt, thị trường đầu ra và nguồn lực đầu tư đủ lớn. Các dự án công nghệ chiến lược như vật liệu mới, bán dẫn, năng lượng mới hay các nền tảng số chỉ có thể phát triển bền vững khi hình thành được hệ sinh thái gồm nhà nước, nhà khoa học và khu vực tư nhân.

Các đại biểu tham dự phiên họp - Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Giải ngân chậm là điểm nghẽn lớn trong tổ chức thực hiện

Bên cạnh những hạn chế về định hướng và liên kết, nguồn lực tài chính đang là một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong triển khai Nghị quyết 57.

Theo báo cáo, năm 2026, ngân sách dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được phê duyệt 95.000 tỷ đồng; Bộ Tài chính đã tham mưu giao dự toán 82,75 nghìn tỷ đồng, phân bổ 71.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến ngày 10/6/2026 mới giải ngân 8.700 tỷ đồng, đạt 21% ngân sách phân bổ và 16% số giao dự toán.

Dù tổng thể ngân sách cho cả ba lĩnh vực (KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số) có tăng, song đa số các tỉnh đều chưa đạt mục tiêu phân bổ tối thiểu 3% tổng chi ngân sách theo định hướng của Trung ương.

Bên cạnh đó, hầu hết các địa phương đều ghi nhận tỉ lệ giải ngân dưới 30%. Tính đến giữa năm 2026, tỉnh Đồng Tháp chỉ giải ngân được 1,77% vốn đầu tư và 25,59% kinh phí sự nghiệp; Sơn La đạt 2,96% dự toán...

Trong khi đó, nhiều địa phương đang đặt mục tiêu phát triển các lĩnh vực đòi hỏi nguồn lực lớn như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, UAV, vật liệu mới… nhưng lại thiếu cơ chế tài chính linh hoạt, thiếu vốn mồi và các công cụ đầu tư chấp nhận rủi ro có kiểm soát cho đổi mới sáng tạo.

Hoàn thiện cơ chế để dòng vốn đến đúng nơi cần thiết

Về vấn đề tài chính, Thứ trưởng Bộ KH&CN Hoàng Minh cho biết, sau Hội nghị tháo gỡ khó khăn, vướng mắc về tài chính và đẩy mạnh giải ngân vốn năm 2026 trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày 19/5/2026, các bộ, ngành, địa phương đã tập trung đẩy nhanh tiến độ.

Nhờ đó, tỷ lệ giải ngân chung đến ngày 15/6/2026 đạt 23,19%, tăng so với mức 14,78% tại thời điểm 12/5/2026.

Công tác hoàn thiện thể chế thời gian qua được triển khai quyết liệt, đồng bộ, với việc ban hành nhiều luật, nghị định, thông tư và các văn bản hướng dẫn liên quan đến tài chính, đầu tư, đấu thầu, thuế và hợp tác công tư. Qua đó, hành lang pháp lý phục vụ công tác lập dự toán, quản lý, phân bổ và giải ngân nguồn lực cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số từng bước được hình thành, tạo nền tảng để triển khai hiệu quả các nhiệm vụ theo yêu cầu mới.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện vẫn còn một số vướng mắc liên quan đến cơ chế lập dự toán, đầu tư công, tổ chức triển khai nhiệm vụ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc hệ thống pháp luật vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện, trong khi lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có tính đặc thù cao, với nhiều hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển công nghệ khác biệt so với phương thức quản lý đầu tư, chi tiêu truyền thống.

Theo Thứ trưởng, thời gian tới, Bộ KH&CN sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan hoàn thiện cơ chế tài chính, trong đó xây dựng dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về xử lý khó khăn, vướng mắc trong chi sự nghiệp khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; hoàn thiện Nghị định hướng dẫn Luật Chuyển đổi số; nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Khoa học, Công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời tham mưu Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về thúc đẩy tiến độ triển khai các nhiệm vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu ý kiến thảo luận tại phiên họp - Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Trong khi đó, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, Bộ Tài chính đã tập trung hoàn thiện thể chế tài chính phục vụ triển khai Nghị quyết 57, với việc trình Quốc hội ban hành 9 luật, 3 nghị quyết; trình Chính phủ ban hành 23 nghị định và ban hành 20 thông tư liên quan.

Cơ chế lập ngân sách được đổi mới theo hướng giao Bộ KH&CN thống nhất quản lý chính sách, chế độ, định mức chi trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo. Các quy định về đầu tư công, đấu thầu, thuế cũng được sửa đổi theo hướng phân cấp, ưu đãi và tạo thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn chỉ rõ tiến độ phân bổ và giải ngân vẫn là điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Bên cạnh đó, cơ cấu phân bổ vốn cần tiếp tục được rà soát để phù hợp hơn với mục tiêu phát triển. Hiện vốn dành cho khoa học công nghệ chiếm khoảng 60%, nhưng nghiên cứu công nghệ chiến lược chỉ chiếm khoảng 1,5%; đổi mới sáng tạo khoảng 1,5%, trong khi chuyển đổi số chiếm 38,5%.

Theo Bộ trưởng, cần linh hoạt trong điều hành, ưu tiên nguồn vốn cho những lĩnh vực cấp thiết, có khả năng giải ngân tốt và tạo ra hiệu quả rõ nét, đặc biệt là các nền tảng số, cơ sở dữ liệu và phát triển công nghệ chiến lược.

Thu Giang

(theo baochinhphu.vn)

Nguồn: https://baochinhphu.vn/go-diem-nghen-giai-ngan-khoi-thong-nguon-luc-hien-thuc-hoa-nghi-quyet-57-nq-tw-102260623183550011.htm